Публикации

Рэлігія і культура Беларусі сяр. XIII – XVI стст.

 Рэлігія і культура Беларусі сяр. XIII – XVI стст. - рэферат па гісторыі Беларусі 

План

Уводзіны

  1. Асаблівасці канфесійнага становішча на Беларусі
  2. Беларускае кнігадрукаванне і яго уздзеянне на усходніх і заходніх славян
  3. Помнікі архітэктуры і мастацтва

Заключэнне
Літаратура

Уводзіны

Вывучэнне канфесійнага становішча і культуры насельніцтва Беларусі эпохі феадалізму складае адно з найбольш буйных пытанняў агульнай праблемы этнічнай гісторыі беларусаў і цесна звязана з усёй праблематыкай развіцця культуры народа са старажытнасці да нашых часоў.

Слабасць цэнтральнай палітычнай ўлады над перыферыйнымі землямі з’яўлялася адным з важных фактараў свабоднага развіцця на іх беларускай і літоўскай культур і народных традыцый іх носьбітаў. Прычым пазітыўныя з’явы ў беларускай культуры найбольш выразны характар набылі ў самой сталіцы княства Вільні, якой, дзякуючы гэтаму, на шмат стагоддзяў наканавана было стаць духоўным цэнтрам беларускага народа, унесці велізарны ўклад у яго культурнае развіццё. Але ж у якой ступені беларускі народ абавязаны сваім духоўным развіццём Вільні, у такой ступені апошняя абавязана сваёй вядомасцю ў гісторыі набытым там скарбам беларускай культуры.

XIII — XVI стст. у гісторыі Беларусі састауляюць адзін з найбольш яскравых і складаных перыядау феадалізму. У гэты час культура і рэлігія на Беларусі з’яўляюцца асноўнымі носьбітам станаўлення беларускай народнасці. Менавіта ў гэты час з’яўляюцца і пачынаюць набіраць першыя друкарні, кнігадрукаванне адыграла важную, сапраўды рэвалюцыйную ролю ў развіцці беларускай і ўсходнеславянскай культуры. Канфесійнае становішча Беларусі, нягледзячы на супярэчнасці, таксама адыграла вялікую ролю як у фарміраванні беларускай духоўнай самабытнасці, так і у развіцці беларускай архітэктуры і мастацтва, дзе рэлігійная ідэя мела пануючае месца.

Усе вышэй адзначаннае, пацвярджае актуальнасць дадзенай тэмы.

1. Асаблівасці канфесійнага становішча на Беларусі

Да канца XII ст. у Еўропе склаліся дзве вялікія, выразна размежаваныя рэлігійныя зоны: усходняя, праваслаўна—візантыйская, і заходняя, рымска—каталіцкая, кожная са сваёй ідэалогіяй і культурай. Мяжа паміж імі праходзіла па Заходняму Бугу. Беларусь з прычыны свайго геапалітычнага становішча апынулася на памежжы двух хрысціянскіх веравызнанняў, двух светаў — усходне- і заходнеславянскага — і стала месцам сустрэчы, сутыкнення і ўзаемадзеяння гэтых цывілізацый. Гэта вызначыла яе шмат у чым унікальнае гістарычнае становішча ў Еўропе, абумовіла індывідуальнасць яе духоўнай культуры і канфесійную своеасаблівасць, наклала асаблівы адбітак на менталітэт нашага народа. Вагаючыся паміж Захадам і Усходам і не з’яўляючыся прыхільнай ні да таго, ні да другога, яна займала «цэнтрысцкую» пазіцыю, незвычайную і для Захаду і для Усходу, і стварыла свае арыгінальныя нацыянальныя каштоўнасці[1].

Праваслаўе. Суадносіны розных хрысціянскіх плыняў на Беларусі ў розныя гістарычныя перыяды мяняліся. У XI–XII стст. яна стала амаль цалкам праваслаўнай, і яе нацыянальнакультурнае развіццё праходзіла пад дабратворным уплывам культуры Візантыі, якая знаходзілася тады на больш высокім узроўні ў параўнанні з заходнееўрапейскай. 3 другой паловы XIII ст. за духоўны ўплыў на беларускіх землях пачаў змагацца каталіцкі касцёл. У другой палове XVI ст. ВКЛ апынулася перад выбарам — працяг старажытнай візантыйскаўсходнеславянскай традыцыі ці зварот да Захаду[2].

Крэўская унія парушыла манаполію праваслаўнай царквы ў духоўным жыцці Беларусі. Збліжэнне з каталіцкай Польшчай, гібель Візантыйскай імперыі ў 1453 г. і аслабленне ўплыву канстанцінопальскага патрыярхату. канфрантацыя княства з Масквоіі прывялі да ўзмацнення сувяіяў беларускіх зямель з заходнім каталіцкім светам, да больш актыўнага ўключэння іх у агульнаеўрапейскі палітычны і культурны працэс. У канцы XIV — сярэдзіне XVI ст., нягледзячы на пашырэнне сферы ўплыву каталіцызму, тон у грамадскім жыцці, ідэалогіі, культуры задавала праваслаўная царква, а ўсходне- і заходнехрысціянскія ўплывы ўраўнаважвалі адзін аднаго. Пасля Люблінскай уніі іх супрацьстаянне дасягае апагею і раўнавага сіл схіляецца на карысць каталіцкага Захаду.

Балансаванне Беларусі паміж Усходам і Захадам вызначыла неабходнасць пошуку кампрамісаў і зрабіла жывучай ідэю царкоўнарэлігійнай уніі. Менавіта тут была рэалізавана ідэя скасавання надзелу і ўзмацнення хрысціянства праз яднанне, якая выношвалася не адно стагоддзе кіраўнікамі праваслаўнай і каталіцкай цэркваў. З’явілася уніяцтва — неадназначны па сваіх выніках феномен беларускай гісторыі.

Вялікаму княству Літоўскаму з моманту яго ўтварэння быў уласцівы нацыянальнарэлігійны дуалізм. Жамойты і Літва спавядалі язычніцтва. Асноўным веравызнаннем усходнеславянскага насельніцтва было праваслаўе. Язычніцкая Літва і праваслаўная Русь мірна суіснавалі пад уладай вялікіх князёў. Стваральнікі нован дзяржавы, застаючыся «паганцамі» ў душы, па палітычных меркаваннях з лёгкасцю мянялі старых багоў на новага, балансуючы паміж усходнім і заходнім хрысціянствам і язычніцтвам. У 1246 г. прыняў «веру хрысціянскую з Усходу з многімі сваімі баярамі» Міндоўг. Перамена веры, відаць, была ўмовай абрання яго князем у праваслаўнай Наваградскай зямлі. Вывучаў «навукі рускія» на Валыні, у 1254 г. хрысціўся ў праваслаўе і нават стаў манахам Войшалк. Ён заснаваў каля Наваградка Лаўрышаўскі манастыр, які павінен быў стаць аплотам праваслаўнай хрысціянізацыі Літвы. Аднак бурлівае жыццё, што прымушала мяняць расу на зброю, і раптоўная гібель не далі здзейсніць гэтую задуму і пераадолець нацыяльнарэлігійны дуалізм дзяржавы. Праваслаўнымі былі большасць баяр пры Гедымінавым двары, а сам князь сімпатызаваў хрысціянству. Альгерд яшчэ ў маладосці прадпрыняў першы крок да праваслаўя, а незадоўга да смерці прыняў гэту веру. Нейкі час яе спавядаў і Вітаўт. Праект саюза княства з Масквой прадугледжваў пераход у праваслаўе Ягайлы. Цесна зрошчаная з усходнеславянскімі «рускімі» этнічнымі асаблівасцямі вера, называючыся «рускай», садзейнічала славянізацыі правячай дынастыі. Надзённыя інтарэсы ўсё больш падштурхоўвалі да хрысціянскага свету і літоўскіх баяр. У 80—я гады XIV ст., да Крэўскай уніі, было даволі рэальным хрышчэнне Літвы ў праваслаўе і завяршэнне распачатага стагоддзем раней працэсу яе славянізацыі. Гэта магло зусім інакш павярнуць лёс усходняга славянства. Аднак перспектыва пераўтварэння княства ў выключна славянскую дзяржаву з дзяржаўнай праваслаўнай царквой не была рэалізавана. Наступствы выбару, зробленага Ягайлам на карысць каталіцтва ў 1385 г., у поўнай меры адчулі яго пераемнікі ў XV ет., калі канфлікт паміж Вялікім княствам Літоўскім і Вялікім княствам Маскоўскім стаў набываць не толькі палітычную, але і рэлігійную афарбоўку.

Праваслаўе ўмацоўвала пазіцыі вялікіх літоўскіх князёў на беларускаўкраінскіх землях, з’яўлялася крыніцай сілы іх дзяржавы, уздымала іх аўтарытэт у ПаўночнаУсходняй Русі. Таму першыя князі падтрымлівалі і апекавалі праваслаўную царкву. За кошт іх падараванняў яна павялічвала свае багацці — землі, залежных сялян, умацоўвала свае пазіцыі, узводзіла новыя цэрквы і манастыры і да канца XIV ст. не толькі манапольна панавала ў духоўным жыцці Беларусі, але і пашырала ўплыў у Летуве.

Тэрыторыя Беларусі ўваходзіла ў склад епархій, што склаліся яшчэ ў старажытныя часы: Полацкай, Тураўскай і часткова Смаленскай і Уладзіміра—Брэсцкай. Яны кіраваліся епіскапамі і аб’ядноўваліся ў Кіеўскую мітраполію, падпарадкаваную Канстанцінопальскаму патрыярхату. У канцы XIII — сярэдзіне XV ст. яна фармальна заставалася адзінай для княства і Паўночна—Усходняй Русі. Пасля пераезду мітрапаліта спачатку ва Уладзімір, а потым у Маскву і падтрымкі ім аб’яднальных пачынанняў маскоўскіх князёў, вялікія літоўскія князі дамагаюцца ад Канстанцінопаля прызначэння асобнага мітрапаліта для сваёй дзяржавы. Пачынаючы з Віценя, яны імкнуцца зрабіць праваслаўную царкву княства самастойнай. У 1317 г. з дазволу патрыярха была заснавана Літоўская мітраполія з рэзідэнцыяй у Наваградку. Ёй падпарадкоўваліся Полацкая і Тураўская епархіі. Гэта спрыяла нейтралізацыі царкоўна— палітычнага ўплыву Маскоўскай дзяржавы на ўсходнеславянскіх землях княства і ўзмацняла пазіцыі Гедыміна і яго наступнікаў ва Усходняй Еўропе. У 1415 г. Вітаўт дамогся ад епіскапаў выбару мітрапаліта без згоды патрыярха[3].

Мітрапаліты і епіскапы прызначаліся вялікім князем. Вярхі праваслаўнага духавенства ў асноўным паходзілі з мяшчан, зрэдку з дробнай і сярэдняй шляхты. Акрамя царкоўных, у іх не было іншых уладанняў, таму яны не мелі такой вялікай ролі, як каталіцкія біскупы, большасць якіх паходзіла з магнацкіх сем’яў. Толькі з другой чвэрці XVI ст. праваслаўныя епіскапы і мітрапаліты пачалі абірацца з літвінскай знаці. У XIV–XV стст. сярод царкоўных іерархаў значную частку складалі грэкі і балгары, прысланыя з Канстанцінопаля. У XV ст. ім былі ўласцівыя моцныя уніяцкія тэндэнцыі, накіраваныя на пераадоленне расколу ў хрысціянстве.

На пачатку XVI ст. большая частка насельніцтва Беларусі спавядала праваслаўе. Шэсць праваслаўных храмаў было тады ў Гародні, 7 — у Полацку, 10 — у Наваградку, 12 — у Пінску У Вільні і яе ваколіцах было каля 20 цэркваў, палову насельніцтва сталіцы складалі праваслаўныя літвіны. Праваслаўная царква Беларусі ўяўляла вялікую сілу[4].

Каталіцызм. Спробы крыжакоў усталяваць каталіцызм на літоўскіх землях у XIII — сярэдзіне XIV ст. поспеху не мелі. Каб выбіць у іх рэлігійпую зброю, якой прыкрывалася агрэсія, згадзіўся прыняць каталіцтва Міндоўг і ва ўзнагароду за гэта ў 1253 г. атрымаў ад Папы Рымскага карону. Але саюз з Рымам не спраўдзіў надзей літоўскага караля і ён адрокся ад хрысціянства наогул. Гедымін у надзеі спыніць крыжацкі націск абяцаў Папе хрысціць Літву па заходняму абраду. Такія захады былі рызыкоўнымі — маглі выклікаць апазіцыю прыхільнікаў язычніцтва і праваслаўных «русінаў», што і здарылася пры Гедыміне.

У канцы XIV ст. пад націскам Ватыкана, які баяўся ператварэння княства ў магутны праваслаўны бастыён Усходняй Еўропы і страты сваёй патэнцыяльнай паствы, Польшча аддала Ягайлу каралеўскую карону ў абмен на акаталічванне Літвы, а ў перспектыве — і ўсходнеславянскіх зямель. Калі непрыманне хрышчэння з рук крыжакоў было справай прынцыпу, то каталіцызм з Польшчы, здавалася, не хаваў у сабе небяспекі. Крэўская унія рэзка змяніла рэлігійную сітуацыю ў ВКЛ. Яна пакінула насельніцтву Беларусі свабоду належаць да сваёй веры, але ў праваслаўнай царквы княства з’явіўся сур’ёзны канкурэнт.

Гэта форма хрысціянскай рэлігіі падыходзіла кіруючым колам княства ва ўмовах узмацнення сувязей з Польшчай. Яна прадухіляла асіміляцыю літоўскай знаці ў масіве праваслаўнай Русі, садзейнічала яе кансалідацыі. Дзяржава, усе гаспадары якой, пачынаючы з Ягайлы, былі католікамі, перадае заходняй царкве вялікія надзелы зямлі, спрыяе заснаванню манаскіх ордэнаў, касцёлаў і кляштараў, стымулюе пераход у гэту веру літоўскіх і славянскіх феадалаў.

У 1387 г. былі ўтвораны Віленская епархія, улада якой ахапіла амаль усю Беларусь, і сем каталіцкіх парафій, у тым ліку тры — на тэрыторыі Беларусі: у Крэве (цяпер Смаргонскі раён), Абольцах (Талачынскі раён), Гайне (Лагойскі раён). Спачатку епархія падпарадкоўвалася Папе, з 1415 г. — прымасу польскай каталіцкай царквы архіепіскапу гнёзненскаму. У канцы XIV ст. у Вялікім княстве Літоўскім існавала 12 касцёлаў, з іх шэсць — на Беларусі (у Быстрыцы, Гародні, Лідзе, Наваградку і інш.), у 1430 г. — 27 касцёлаў, у тым ліку 12 — на Беларусі.

У XIV–XV стст. заснаваны ўсяго чатыры каталіцкія біскупствы: Кіеўскае, Луцкае (уваходзіла і Берасцейская зямля), Жмудскае і Віленскае. Епархіі падзяляліся на дэканаты, апошнія — на парафіі. Біскупаў выбіралі капітулы (саветы вышэйшага духавенства) епархіі. Першымі біскупамі былі палякі, з пачатку XVI ст. усе біскупы — прадстаўнікі вышэйшай знаці Вялікага княства Літоўскага. Магнацкае паходжанне давала ім магчымасць дадаткова ўплываць на дзяржаўныя справы. У каталіцкай царкве княства ў XVI ст. служылі выключна мясцовыя ўраджэнцы. Па сацыяльных матывах пазіцыі магнатаў і вярхоў каталіцкай царквы ў Вялікім княстве Літоўскім супадалі.

Вялікія літоўскія князі (з 1386 г. католікі) апякалі каталіцкую царкву. Дзяржаўныя ўлады стваралі для яе прывілеяванае становішча. Паводле прывілея Ягайлы ад 22 лютага 1387 г. каталіцкая царква атрымала поўны імунітэт у сваіх маёнтках у фінансавых і судовых пытаннях, вызвалялася ад дзяржаўных падаткаў і павіннасцяў, а насельніцтва маёнткаў трапляла ў поўную залежнасць ад царквы. Дыскрымінацыйныя артыкулы Гарадзельскага прывілея 1413 г. стваралі ў феадалаў зацікаўленасць у пераходзе ў каталіцтва. Пры актыўным садзейнічанні вярхоўнай улады на беларускіх землях замацаваліся манастыры каталіцкага Ордэна францысканцаў (Ліда, Наваградак, Ашмяны — канец XIV ст.), бернардзінцаў (Гародня — 1494 г., Полацк — 1498 г, Браслаў — 1504 г.), аўгусцінцаў (Быстрыца — 1390 г., Бярэсце — пачаіак XV ст.).

Да сярэдзіны XV ст. Віленскай епархіі належала 285 вёсак і 16 мястэчак, у якіх пражывала каля 40 тыс. жыхароў, што складала 1,5% усяго насельніцтва дзяржавы. 2/3 гэтай латыфундыі было на Беларусі. За 1387–1550 гг. натэрыторыі епархіі было заснавана 259 касцёлаў, у тым ліку 176 — на беларускіх землях. Касцёлы размяшчаліся пераважна на захадзе Беларусі па лініі Браслаў—Вілейка—Менск—Нясвіж—Пінск, на ўсход ад яе былі толькі ў Полацку, Віцебску, Абольцах і Слуцку. Такім чынам, да сярэдзіны XVI ст. каталіцкая царква пры падтрымцы вялікіх князёў і феадалаў—католікаў замацавалася на сучасных паўночна—заходніх беларускіх землях і ў Літве. 19 каталіцкіх парафій у той час існавалі ў Гарадзенскім павеце, 20 — у Наваградскім, 16 — у Менскім, 15 — у Ваўкавыскім, 7 — у Слонімскім. Гэта сіла разгарнула актыўную дзейнасць па акаталічванню паганцаў, а таксама праваслаўнага насельніцтва Беларусі. Яна прыўносіла ў Вялікае княства Літоўскае элементы польскай і пераважна заходнееўрапейскай культуры. Такі ўплыў адыграў пэўную ролю ў развіцці грамадска—палітычнай думкі, культавага і абароннага дойлідства, музыкі, пашырэнні асветы.

Каталіцкае хрышчэнне літоўцаў, пазбавіўшае праваслаўе надзеі на ролю пануючай рэлігіі ў княстве, не ўшчамляла правоў праваслаўнага насельніцтва і царквы. Аднак, паколькі феадалы—католікі атрымалі дадатковыя прывілеі, то ў параўнанні з імі становішча іх праваслаўных братоў адносна пагоршылася. Асаблівы сацыяльна— палітычны статус касцёла, ператварэнне яго ў буйнога землеўласніка, закраналі інтарэсы беларускага сялянства, мяшчанства, праваслаўнай духоўнай іерархіі. Прыняцце правячымі коламі каталіцызму як дзяржаўнай рэлігіі абвастрыла этнарэлігійныя адносіны, паколькі больціасць усходнеславянскага насельніцтва спавядала праваслаўе. Дыскрымінацыя праваслаўных з канца XIV ст. пачала раздзіраць унутранае адзінства княства і стала крыніцай шэрагу канфліктаў: грамадзянская вайна 30—х гадоў XV ст., выступленне М.Глінскага, прамаскоўскія настроі часткі феадалаў. Ягайла, Вітаўт, Свідрыгайла, Аляксандр хацелі залагодзіць антаганізм паміж праваслаўным і каталіцкім насельніцтвам пры дапамозе уніі. Аднак праваслаўныя княствы не падтрымалі Фларэнційскай уніі 1439 г.

Пракаталіцкая рэлігійная палітыка аказалася недальнабачнай і пацярпела крах. Урад уносіць у яе істотныя карэктывы. У 1432 і 1434 гг. ён здымае эканамічныя абмежаванні для праваслаўнай знаці, з канца XV ст. пачынае ўцягваць яе ў палітычную эліту дзяржавы, а ў 1563 г. поўнасцю ўраўноўваё ў правах праваслаўную шляхту з каталіцкай[5].

Праваслаўная царква ў першай палове XVI ст. па—ранейшаму займала трывалыя пазіцыі ў Вялікім княстве Літоўскім, на ўсёй тэрыторыі Беларусі, а ўсходнія раёны заставаліся сферай яе манапольнага ўплыву. У канцы XV — першай палове XVI ст. быў прыняты шэраг дзяржаўных актаў, якія замацоўвалі яе правы і ранейшыя прывілеі. У XVI ст. князь абвясціў аб скліканні царкоўных сабораў. Вялікакняжацкая ўлада ўмешвалася ва ўзаемаадносіны царквы і праваслаўных феадалаў, рэгулюючы гэтыя адносіны на карысць першай. У супрацьстаянні праваслаўя і каталіцтва на землях Вялікага княства Літоўскага ў першай палове XVI ст. склалася раўнавага сіл[6].

Значнае месца ў рэлігійнай палітыцы вялікакняжацкай улады адводзілася планам уніі праваслаўнай і каталіцкай цэркваў пад эгідай рымскай курыі. Пытанне гэта ўзнімалася Яганлам, Вітаўтам, Свідрыгайлам. Нарэшце, у 1439 г. на Фларэнційскім саборы царкоўнарэлігійная унія была аб’яўлена. Аднак падтрымкі з боку праваслаўнага насельніцтва княства яна не атрымала і была фактычна правалена. У канцы XV — пачатку XVI ст. вялікім князем Аляксандрам з дапамогай смаленскага епіскапа Іосіфа Балгарыновіча, які ў 1500 г. заняў кафедру мітрапаліта, былі зроблены спробы ўзнавіць унію. Але яны аказаліся няўдалымі. Аж да стварэння Рэчы Паспалітай вялікакняжацкі ўрад не ўзнімаў больш пытання аб царкоўнарэлігійнай уніі.

Неаднастайнасць рэлігійнага складу насельніцтва Вялікага княства Літоўскага і неабходнасць лічыцца з мясцовымі феадаламі і рознымі царкоўнымі арганізацыямі вызначылі верацярпімую палітыку вярхоўнай улады. Пераемнікі Аляксандра Жыгімонт І Стары і Жыгімонт ІІ Аўгуст, калі апынуліся ў цяжкім унутры— і знешнепалітычным становішчы, пайшлі на стварэнне рэлігійнай талерантнасці ў Вялікім княстве Літоўскім. Пры Жыгімонце І у дзяржаве з’явілася каля 90 новых праваслаўных храмаў. У Вільні было 15 цэркваў і 14 касцёлаў, у Наваградку на адзін касцёл прыходзілася 10 цэркваў, у Полацкім і Віцебскім паветах было толькі па адным касцёле. У 1563 г. Жыгімонт II выдаў у Вільні прывілей (пацверджаны на Гарадзенскім сойме 1568 г.), які адмяняў усе абмежаванні на рэлігійнай глебе Гарадзельскага прывілея і тым самым замацаваў «шляхецкую’’ талерантнасць у пэўных сацыяльных межах.

Такім чынам, 20—60я гады XVI ст. адрозніваліся ад папярэдняга стагоддзя і сваёй рэлігійнай верацярпімасцю (як напрамкам дзяржаўнай палітыкі). Сюды сцякаліся ад рэлігійных ганенняў каталіцкай і праваслаўнай цэркваў многія вальнадумцы з іншых краін: рускія ерацікі Феадосій Касы, Арцемій, Васіян і іх паплечнікі, вядомыя прагрэсіўнымі поглядамі медыкі—італьянцы Д.Бляндрата і С.Сімоні, швейцарац І.Гаслер і інш. Верацярпімасць стварыла спрыяльную глебу для распаўсюджвання гуманістычных ідэй і Рэфармацыі, якая часткова аслабіла і каталіцтва, і праваслаўе[7].

Рэфармацыя. У пачатку XVI ст. Заходнюю Еўропу ускалыхнуў нябачны дагэтуль па актыўнасці рэлігійны рух, які ўвайшоў у гісторыю пад назвай «Рэфармацыя». Рэфармацыя (ад лацінскага reformatio — пераўтварэнне, выпраўленне) — шырокі грамадскапалітычны і ідэалагічны рух у XVI ст., накіраваны супраць засілля каталіцкай царквы ва ўсіх сферах жыцця. Аб’ектыўна ён меў антыфеадальны характар. Ініцыятарам і авангардам руху была буржуазія, якая выступіла супраць феадалізму і яго апоры — каталіцкай царквы. Галоўнай мэтай руху была рэформа светапогляду грамадства, стварэнне спрыяльных маральных і прававых умоў для дзейнасці і быту класа буржуазіі. Вось чаму Рэфармацыя з самага пачатку ўвасаблялася ў форму рэлігійнай барацьбы, якая парознаму праяўлялася ў розных краінах.

У вузка канфесіянальным сэнсе Рэфармацыя азначала перагляд дагматаў каталіцызму і рэлігійныя пераўтварэнні, што прывялі да ўзнікнення новага кірунку ў хрысціянстве — пратэстантызму. Ён аб’ядноўвае шэраг самастойных цэркваў і сектаў (лютэранства, кальвінізм, англіканская царква, метадысты, баптысты, адвентысты і інш.), якія некалькі адрозніваюцца культам і арганізацыяй, але звязаны агульнасцю паходжання і дагматыкі. Асноўныя дагматычныя палажэнні пратэстантызму сфармуляваны яго заснавальнікамі М.Лютэрам, Ж.Кальвінам, У.Цвінгл[8]і.

Адным з асноўных патрабаванняў дзеячаў Рэфармацыі было стварэнне новай, дэцэнтралізаванай, больш дэмакратычнай і таннай царквы. Праціўнікі каталіцызму заяўлялі пра неабходнасць ліквідаваць духавенства як асобную касту, манастыры і манаства, пышны каталіцкі культ, складаную абраднасць, секулярызаваць царкоўную маёмасць.

Ідэолагі Рэфармацыі выступалі супраць багаццяў царквы і яе магутнага ўплыву, аднак не адмаўляліся ад самой рэлігіі. Яны жадалі прыстасаваць яе да інтарэсаў той часткі грамадства, ад імя якой яны выступалі. Біблія аб’яўлялася невычарпальнай крыніцай веры ў Бога для кожнага і таму імкнуліся яе перакласці на нацыянальныя мовы.

Рэфармацыя абудзіла ад шматвяковага сну Еўропу, нанесла моцны ўдар па феадальнаму ладу, пануючай царкве і хрысціянскаму светапогляду, паслужыла пралогам новай буржуазнай эры. У першай палове XVI ст. яна ахапіла большасць краін Еўропы, у 20—я гады пранікла ў Польшчу. Неўзабаве дух пратэстанцтва павеяў і на Беларусі. Разнастайныя сувязі з еўрапейскімі краінамі, асабліва гандаль, вандроўкі цэхавых рамеснікаў, падарожжы магнатаў, навучанне літвінскай моладзі ў шэрагу універсітэтаў Еўропы садзейнічалі пастаяннаму прытоку інфармацыі і ўспрыманню новых рэлігійных павеваў тагачасным грамадствам Беларусі. Рэфармацыя на Беларусі развівалася ў рэчышчы еўрапейскага руху. Значныя зрухі ў грамадска-палітычным і духоўным жыцці, пашырэнне міжнародных культурных і палітычных кантактаў, гаспадарчы ўздым, рост гарадоў, абвастрэнне ўнутрыпалітычных і сацыяльных супярэчнасцяў падрыхтавалі глебу для ўзнікнення Рэфармацыі на беларускіх землях. У адрозненне ад заходнееўрапейскай яна развівалася тут на феадальнай аснове і мела іншую сацыяльную базу. У вір рэфармацыйнага руху былі ўцягнуты галоўным чынам прывілеяваныя слаі: магнаты, частка дробнай і сярэдняй шляхты.

У сярэдзіне XVI ст. у ВКЛ пачалося імклівае распаўсюджванне ідэй заходнееўрапейскага пратэстантызму, італьянскага антытрынітарызму і маскоўска—наўгародскай ерасі. Рэфармацыя на Беларусі не была простым водгукам заходняй, а выступала як нацыянальная гістарычная з’ява; яе ідэолагі не былі эпігонамі еўрапейскіх рэфармацыйных дзеячаў і гуманістаў, а самастойнымі мысліцелямі. Узнікненне і развіццё такога руху ў Вялікім княстве Літоўскім было магчыма на трывалай нацыянальнай аснове.

Асноўнымі рэфармацыйнымі плынямі ў Вялікім княстве Літоўскім былі кальвінізм, лютэранства, антытрынітарызм. Лютэранства было распаўсюджана ў асноўным сярод гараджан іншаземнага паходжання, пераважна ў Жамойці. Найбольшае пашырэнне на Беларусі атрымаў кальвінізм, дактрына якога імпанавала шляхце.

У другой палове XVI ст. узніклі своеасаблівыя формы рэфармацыйнага руху ўнутры праваслаўнай царквы (брацтвы, некаторыя ерасі). Яны адлюстроўвалі антыцаркоўныя настроі часткі гарадскіх і плебейскасялянскіх мас насельніцтва.

Рэфармацыя на Беларусі прайшла тры этапы свайго развіцця. Першы: 1553–1570 гг. (з часу ўзнікнення першых пратэстанцкіх абшчын да з’яўлення езуітаў у Вялікім княстве Літоўскім) — фарміраванне і хуткае развіццё руху, які неўзабаве дасягае найвышэйшага ўзроўню. У гэты час вызначаюцца яго асноўныя «класічныя» кірункі — кальвінізм, лютэранства, антытрынітарызм. На другім этапе — 1570 — 1596 гг. (да заключэння Берасцёйскай царкоўнай уніі) — ускладняецца грамадскапалітычнае жыццё, нарастаюць контррэфармацыйныя тэндэнцыі, умацоўваюцца пазіцыі каталіцкай царквы ў Вялікім княстве Літоўскім і ва ўсёй Рэчы Паспалітай. Звужаецца сацыяльная база Рэфармацыі — адбываецца масавы пераход шляхты, якая раней падтрымлівала яе, у каталіцтва. Крызіс руху, выкліканы наступленнем контррэфармацыі, унутранымі супярэчнасцямі ў асяроддзі пануючага саслоўя, звужэннем сацыяльнай базы, расколам сярод пратэстантаў, а таксама ўзросшай роллю Польшчы ў палітычным жыцці Рэчы Паспалітай, яшчэ больш выразна праяўляецца на трэцім этапе, які ахоплівае 1596 г. — сярэдзіну XVII ст. У другой палове XVII ст. рэфармацыйны рух на Беларусі згас. Засталася народжаная ім пратэстанцкая царква, роля якой у духоўным і грамадска—палітычным жыцці Беларусі сталася мізэрнай.

Нягледзячы на паражэнне, Рэфармацыя пакінула след у гісторыі Беларусі. Гэта значная і яркая з’ява ў грамадскапалітычным і культурным жыцці беларускага народа. Аднак яе значэнне для гісторыі Беларусі неадназначнае. Рэфармацыя садзейнічала фарміраванню грамадскай і ў некаторай ступені нацыянальнай самасвядомасці нашых продкаў, актывізацыі духоўнага жыцця і пранікненню ў яго рэнесанснагуманістычных ідэй, развіццю асветы кнігадрукавання, станаўленню новых, секулярызаваных форм культуры, пашырэнню міжнародных культурных сувязей і кантактаў, уключэнню ВКЛ у еўрапейскі культурна—гістарычны працэс. 3 другога боку, Рэфармацыя садзейнічала культурнай і палітычнай паланізацыі шляхты і часткі мяшчанства, звужала сацыяльную аснову ўласна беларускай культуры[9].

Контррэфармацыя. Рэфармацыя моцна пахіснула пазіцыі каталіцкай царквы і яе кіруючага цэнтра — папства — у Заходняй Еўропе. Яны згубілі мільёны вернікаў, але змаглі аправіцца ад нанесенага ўдару, рэарганізавацца і пайсці ў наступ, каб рэстаўрыраваць страчаныя пазіцыі. Новую дактрыну і царкоўную палітыку Ватыкана вызначыў Трыдэнцкі сабор (1545–1563). Наступіла эпоха контррэфармацыі — узначаленага папствам рэлігійна—палітычнага руху ў Еўропе ў сярэдзіне XVI–XVII стст. супраць Рэфармацыі, які быў формай умацавання феадальнага ладу ў эпоху яго распаду.

Папства зрабіла стаўку ў выратаванні каталіцкай царквы ад рэфармацыйнага крызісу на Ордэн езуітаў, етвораны ў 1534 г. у Італіі іспанскім дваранінам Ігнаціем Лаёлай. Езуіты ўваходзілі ва ўсе сферы эканамічнага, палітычнага, культурнага, ідэалагічнага жыцця еўрапейскіх народаў, якія паддаліся пратэстанцкім павевам, і ўплывалі на свет ва ўгодным для рымскай курыі напрамку. Яны паставілі сабе на службу адукацыю, навуку, літаратуру, мастацтва.

Арганізацыйная і ідэйная пабудова касцёла прадугледжвала стварэнне інквізіцыі, з’яўленне індэкса (спіса) забароненых кніг, падлеглых знішчэнню, паяўленне сеткі навучальных устаноў (калегій) для падрыхтоўкі кадраў місіянераў для ахопленых рэфармацыйным полымем краін. Сваёй трывалай сістэмай асветы, высокім узроўнем выхавання і адукацыі моладзі езуіты ў хуткім часе здабылі добрую славу ў Еўропе.

Пачаткам контррэфармацыі ў ВКЛ лічыцца 1570 г., калі першыя езуіты з’явіліся ў Вільні. Іх паклікаў сюды віленскі біскуп Валер’ян Пратасевіч дзеля барацьбы з пратэстантамі і арганізацыі універсітэта ў сталіцы княства. У ахопленую Рэфармацыяй дзяржаву Ордэн накіраваў вопытных місіянераў, таленавітых багасловаў, прапаведнікаў, пісьменнікаў Пятра Скаргу, Францыска Сун’ера, Станіслава Лянчыцкага, Станіслава Влошака, Станіслава Варшавіцкага і іншых. Галоўным ідэолагам контррэфармацыі ў ВКЛ стаў Пётр Скарга. Па ўказанню Папы княства было выдзелена ў асобную Літоўскую езуіцкую правінцыю — адну з 35—ці ў Еўропе. Талерантнасць дзяржавы стварала добры грунт для дзейнасці Ордэна.

Акрамя езуітаў на працягу XIV–XVIII стст. на тэрыторыі Беларусі дзейнічалі 17 мужчынскіх каталіцкіх манаскіх ордэнаў (бернардзінцы, францысканцы, кармеліты, бенедыкцінцы, канонікі латэранскія, цыстэрыянцы, місіянары, піяры, рахіты, марыяне, камедулы, рэфарматы, трынітарыі, баніфраты, картузы, аўгусцінцы) і сем жаночых (дамініканкі, бернардзінкі, кармеліткі, цыстэрыянкі, марыявіткі, брыгіткі, бенедыкцінкі).

У апошняй трэці XVI ст. правячыя колы Рэчы Паспалітай, улічваючы цэнтралізаваны характар каталіцкай царквы, яе палітычныя сувязі і сацыяльны вопыт, сталі ўсё больш яе падтрымліваць. Прыхільнікам Ордэна езуітаў быў Стэфан Баторый, які абапіраўся на падтрымку касцёла ў сваёй унутранай і знешняй палітыцы. Пра сябе ён гаварыў: «Калі б я не быў каралём, быў бы езуітам». Ужо пры Баторыі езуіты карысталіся вялікім ўплывам у Рэчы Паспалітай. Спрыяў «гвардзейцам Лаёлы» Жыгімонт III (1588–1632), «езуіцкі кароль», як ён сам сябе называў. Каралеўская ўлада і арыстакратычныя колы Рэчы Паспалітай шчодра надзялялі езуітаў вялікімі зямельнымі ўладаннямі з прыгоннымі сялянамі, ахвяравалі значныя грашовыя сумы на патрчбы Ордэна. Эканамічная моц забяспечыла яму магутны ідэалагічны і палітычны ўплыў.

Езуіты пакінулі след у гістарычных лёсах некалькіх пакаленняў беларусаў. Іх першачарговай задачай было вяртанне ў лона рымскай царквы спакушаных пратэстанцтвам вышэйшых слаёў і распаўсюджванне каталіцтва сярод праваслаўнага насельніцтва Беларусі. Галоўнымі сродкамі ажыццяўлення гэтых мэтаў былі палітыка, школа, літаратура, пропаведзь, набажэнства.

Каб кантраляваць палітыку, езуіты ўвайшлі ў палацы заможнага панства як духоўнікі, дарадчыкі, хатнія настаўнікі. На моладзь яны ўплывалі праз школу. У 1570 г. у Вільні Ордэн адкрыў свой калегіум, пераўтвораны ў 1579 г. у акадэмію. Гэта першая вышэйшая навучальная ўстанова ў Вялікім княстве Літоўскім, яе заснаванне было важнай падзеяй у гісторыі культуры Беларусі. Першым рэктарам стаў Пётр Скарга. Вучні і прафесары віленскай альмаматэр заваявалі ёй славу па ўсёй тагачаснай Еўропе. «Логіка» Марціна Сміглецкага была перадрукавана і карысталася вялікім попытам у Англіі. Творы паэта і тэарэтыка літаратуры Мацея Казіміра Сарбеўскага вывучаліся ў Заходняй Еўропе, а сам ён здабыў лаўровы вянок з рук Папы. Грунтоўная гісторыя ВКЛ Войцэха Каяловіча мела поспех і пасля ягонай смерці. Вядомым у Еўропе быў астраном Марцін Пачобут—Адляніцкі.

У 1579 г. езуіты заснавалі калегію ў Полацку, у 1584 г. — у Нясвіжы, пазней — у Оршы, Бярэсці, Пінску, Наваградку, Гародні, Віцебску, Менску, Слуцку. 3 іх сцен выходзілі не толькі фанатычныя прыхільнікі каталіцкай ідэі, але і буйныя вучоныя, пісьменнікі, педагогі праваслаўна—уніяцкай арыентацыі (Мялецій Сматрыцкі, Сімяон Полацкі) і нават матэрыялісты (Казімір Лышчынскі — гадаванец Брэсцкай калегіі). Пры шэрагу ўстаноў Ордэна існавалі друкарні і багацейшыя бібліятэкі. У хуткім часе пісьменнікі, прапаведнікі Ордэна запаланілі кніжны рынак Беларусі сваёй друкаванай прадукцыяй, у якой дыскрэдытавалі пратэстанцкую і праваслаўную цэрквы і прапагандавалі каталіцкае веравучэнне.

Езуіты дамагліся ад улад пастановы аб закрыцці ўсіх арыянскіх школ і друкарняў у Рэчы Паспалітай, прыступілі да знішчэння кніг, унесеных у індэкс забароненых. У 1579 г. у Вільні па загаду біскупа Георгія Радзівіла упершыню ў ВКЛ запалала вогнішча з пратэстанцкіх і праваслаўных кніг.

Езуіты не забыліся і пра шырокія масы грамадства. У хуткім часе тэрыторыя Беларусі пакрылася сеткай кляштараў і пышных касцёлаў, упрыгожаных абразамі, скульптурай, з велічнай арганнай музыкай. Народ пайшоў у іх. Езуіцкія прапаведнікі — сярод іх былі сапраўдныя свяцілы царкоўнага красамоўства (П. Скарга, С. Варшавіцкі і інш.) — ўзрушвалі люд сваімі пропаведзямі, вымушалі слухачоў плакаць і каяцца.

Пасля прыбыцця на Беларусь езуіты пастараліся даеканала вывучыць мову яе жыхароў і пачалі карыстацца ёю ў храмах у часказанняў. Каб наблізіць да сябе мясцовае насельніцтва, яны пайшлі на выкладанне беларускай мовы ў Полацкім калегіуме, на пераклад і выданне на мове нашага народа свяшчэнных кніг і рэлігійнай літаратуры. 1 гэта ў той час, калі праваслаўная царква абвяшчала ератычнымі ўсялякія спробы (напрыклад, першадрукароў Ф.Скарыны, І.Фёдарава) ўнясення ўсяго толькі элементаў мясцовых моў у свяшчэнныя кнігі з мэтай іх лепшага разумення.

Езуіты займелі добрую рэпутацыю сярод насельніцтва дабрачыннай дзейнасцю, аказаннем медыцынскай дапамогі: арганізацыяй аптэк, шпіталяў, прытулкаў для беднякоў. Старэйшай аптэкай Беларусі з’яўляецца менавіта езуіцкая аптэка, заснаваная ў 1687 г. у Гародні. Усё гэта дало свой плён. Паступова абноўленае і ўзмоцненае езуітамі каталіцтва пачало выціскаць кальвінізм, арыянства і іншыя пратэстанцкія секты.

Контррэфармацыя на Беларусі — частка еўрапейскага працэсу. Але яна мела тут свае асаблівасці. Рэфармацыя і контррэфармацыя на Беларусі часткова супалі ў сваім развіцці, што прывяло да асаблівай канфесійнай напружанасці ў апошнія дзесяцігоддзі XVI ст. У той жа час гістарычнае суіснаванне дзвюх, а потым трох хрысціянскіх цэркваў у Вялікім княстве Літоўскім выпрацавала нормы талерантнасці, таму контррэфармацыя не набыла тут такіх жудасных і агідных формаў, як месцамі ў Заходняй Еўропе, і рэлігійныя ганенні не былі такімі суровымі, як у Маскоўскай дзяржаве, дзе панавала ідэалогія адной царквы. У адрозненне ад заходнееўрапейекіх краін, дзе ў выніку Рэфармацыі ад каталіцкай царквы адкалолася яе частка і ўтварыла нацыянальныя пратэстанцкія цэрквы (гусіцкая ў Чэхіі, кальвінізм у Швейцарыі, лютэранства ў Германіі, англіканства ў Англіі і інш.), на Беларусі сілам контррэфармацыі ўдалося вярнуць у каталіцтва захопленую пратэстанцтвам знаць і далучыць да яго знаць праваслаўную, а народныя масы наблізіць праз унію. Контррэфармацыя на Беларусі была накіравана не толькі супраць пратэстантызму, але і супраць праваслаўя, якое адыгрывала ролю ідэалагічнай апазіцыі каталіцызму[10].

Похожие работы