Публикации

Фарміраванне беларускай нацыі

 Фарміраванне беларускай нацыі - кантрольная работа па гісторыі Беларусі 

План

УВОДЗІНЫ

  1. Тэрыторыя і насельніцтва Беларусі
  2. Агульнасць эканамічнага жыцця. Пралетарыят і буржуазія
  3. Развіццё нацыянальнай мовы і культуры

ЗАКЛЮЧЭННЕ
ЛІТАРАТУРА

УВОДЗІНЫ

Адно з асноўных пытанняў у гісторыі Беларусі, якое набывае найбольшую актуальнасць у сучаснасці, гэта пытанне аб нацыянальнам вызначэнні беларусаў. Нягледзячы на складанасць і рознабаковасць поглядаў на гісторыю паходжання і фарміравання беларускай нацыіі, несумненна, адзінае — нягледзячы на складаны шлях праз шывініскую палітыку Польшчы і Расіі, беларуская нацыя мае месца у гістарычным і сучаснасным быціі.

Людзі ўжываюць тэрмін «нацыянальнасьць» для азначэння дзвюх асобных зяваў. Культурна-спадчынная канцэпцыя выводзіцца з веры ў агульнае паходжанне або такіх фактараў, як адметная мова, рэлігія, лад жыцця. Прыналежнасьць да групы можа быць аб'ектыўна высветлена, і з групай могуць ідэнтыфікавацца (а могуць і не) суверэнныя ўлады. У палітычна-тэрытарыяльнай форме нацыянальнасьці адзінства выводзіцца з агульнай лаяльнасьці да сувэрэннага ўраду пэўнай тэрыторыі. Група можа мець або не агульнае этнічнае паходжанне, але павінна мець цывілізаванасць, важнасць, тэрыторыю, салідарнасць і суверэнітэт. Культурна-спадчынная форма нацыянальнасці з’яуляецца напэўна адной са старэйшых формаў сацыяльнай арганізацыі людзей[1].

У сувязі з гэтым, у дадзенай рабоце пастаўлены наступныя мэты і задачы:

  • раскрыць асноўныя моманты ў фарміраванні беларускай нацыі;
  • аб’ектыўна і поўна паказаць асноўныя напрамкі ў развіцці нацыянальнасці.

1. Тэрыторыя і насельніцтва Беларусі

Перадумовай фарміравання этнасаў з'яўляецца агульнасць тэрыторыі, з якой непарыўна звязаны пэўныя прыроднагеаграфічныя і кліматычныя ўмовы, раслінны і жывёльны свет, а значыць, і характар працоўнай дзейнасці людзей, іх побыт, матэрыяльная і духоўная культура, фарміраванне і развіццё агульнай мовы, звычаяў і традыцый, нормаў маралі і г. д. Насельніцтва, што пражывае на адной тэрыторыі, звычайна мае аднолькавы гістарычны лёс, а гістарычная памяць з'яўляецца асновай для ўзнікнення і развіцця нацыянальнай самасвядомасці[2].

У канцы XIX ст. паступова стабілізавалася этнічная тэрыторыя беларусаў. Асновай утварэння тэрытарыяльнай супольнасці нацыі з'яўляецца наладжванне і развіццё гаспадарчых сувязей, якія пераадольваюць эканамічную замкнёнасць асобных раёнаў і сцягваюць іх у адно кампактнае цэлае. Этнічная тэрыторыя беларусаў уваходзіла ў межы 5 заходніх губерняў Расійскай імперыі. Яна ўключала поўнасцю Магілёўскую і Мінскую губерні; Лідскі, Ашмянскі і паўднёвую частку Свянцянскага павета ў Віленскай губерні; Віцебскі, Гарадоцкі, Дрысенскі, Лепельскі і Полацкі паветы Віцебскай губерні; Брэсцкі, Ваўкавыскі, Пружанскі і Слонімскі паветы Гродзенскай губерні. Гэтыя межы ў асноўным адпавядаюць сучасным межам Беларусі.

Галоўным арэалам кансалідацыі беларускай нацыі былі цэнтральная і паўночназаходняя часткі Беларусі, найбольш развітыя ў эканамічных, сацыяльных, палітычных і культурных адносінах у параўнанні з іншымі раёнамі. Тут пражывала амаль палова пісьменных беларусаў, адсюль выйшла большасць дзеячаў беларускага нацыянальнавызваленчага руху і культуры таго перыяду. Сярэднебеларускія гаворкі склалі дыялектную аснову беларускай літаратурнай мовы.

Працэс фарміравання беларускай нацыі закрануў і насельніцтва Палесся, якое, аднак, захоўвала моўныя і культурныя асаблівасці. На тэрыторыі ўсходняй часткі Беларусі працэсы нацыянальнай кансалідацыі ішлі больш замаруджана, яе насельніцтва было менш устойлівым перад пашырэннем там расійскага ўплыву.

Паводле перапісу 1897 г., на тэрыторыі 5 заходніх губерняў пражывала 5 млн 408 тыс. беларусаў, 3,1 млн рускіх, палякаў, украінцаў, яўрэяў, літоўцаў, латышоў. Польскае і літоўскае насельніцтва канцэнтравалася ў асноўным у заходніх паветах Гродзенскай і Віленскай губерняў, рускае і латышскае — у паўночных паветах Віцебскай губерні, украінскае у Кобрынскім і Брэсцкім паветах Гродзенскай губерні. Яўрэйскае насельніцтва пражывала на ўсёй тэрыторыі Беларусі, у гарадах і мястэчках. Сярод гараджан 5 заходніх губерняў яўрэі складалі 53,5%, а ва ўсім насельніцтве 13,8%.

Абсалютная большасць беларусаў жыла ў сельскай мясцовасці (больш за 90%). Доля тых беларусаўгараджан, якія гаварылі на роднай мове, складала ў сярэднім толькі 14,5%. Асаблівасцю беларусаў як этнасу быў падзел паводле канфесійнай прыналежнасці на праваслаўных і католікаў. Праваслаўная царква і каталіцкі касцёл не прызнавалі існавання беларускага этнасу, зыходзячы з таго, што лраваслаўныя беларусы ёсць рускія, а беларусыкатолікі — палякі. Пасля скасавання ў 1839 г. Брэсцкай уніі і далучэння уніятаў да дзяржаўнай царквы праваслаўныя сярод беларусаў сталі значнай большасцю (у 1897 г. 81,2%).

Развіццё капіталістычных рыначных адносін прывяло да хуткага росту насельніцтва, найбольш інтэнсіўнага за ўсю гісторыю Беларусі[3].

Усяго на адзначанай тэрыторыі ў канцы XIX ст. кампактна пражывалі 5710 тыс. беларусаў, у тым ліку ў 5 заходніх губернях — 5408 тыс. Акрамя іх у Віцебскай, Менскай, Магілёўскай, Гародзенскай і Віленскай губернях налічвалася 3,1 млн. рускіх, палякаў, украінцаў, яўрэяў, літоўцаў, латышоў. Польскае і літоўскае насельніцтва ў асноўным канцэнтравалася ў заходніх паветах Гародзенскай і Віленскай губерняў, а рускае і латышскае — у паўночных паветах Віцебскай губерні. Удзельная вага яўрэяў вагалася ад 11,7% ў Віцебскай да 17,4% ў Гародзенскайгуберні. За адзінкавымі выключэннямі яўрэйскае насельніцтва пражывала ў гарадах і мястэчках. Сярод гараджан 5 заходніх губерняў яўрэі ў сярэднім складалі 53,5%, а ва ўсім насельніцтве — 13,8%[4].

За 40 паслярэформенных гадоў колькасць яе жыхароў падвоілася. У пачатку XX ст. прырост насельніцтва некалькі паменшыўся. Гэта было звязана з развіццём міграцыйных працэсаў у выніку класавай дыферэнцыяцыі і аграрнай перанаселенасці беларускай вёскі. Па-першае, меліся сезонныя перамяшчэнні збяднелых сялян у пошуках заробку на сплаве лесу, будаўніцтве чыгунак і шашэйных дарог, заводах, фабрыках, рудніках, шахтах і г.д. У 90-х гадах XIX ст. сялянадыходнікаў на Беларусі налічвалася да 300 тыс. чалавек штогод. Яны накіроўваліся ў розныя раёны Беларусі, а таксама на прадпрыемствы цэнтральнапрамысловага раёна Расіі, шахты і руднікі Данбаса, порты Рыгі і Адэсы. Па-другое, сяляне перамяшчаліся за межы Беларусі: у Прыуралле, Сібір, на Далёкі Усход, перасяляліся беларусы ў ЗША, Канаду і іншыя замежныя краіны, што было абумоўлена попытам на танную рабочую сілу на Еўрапейскім і Амерыканскім кантынентах. На рубяжы XIX — XX стст. пачаўся працэс фарміравання беларускай дыяспары за межамн сваёй радзімы. Трэці накірунак міграцыйных працэсаў быў звязаны з перасяленнямі сялян у гарады. У канцы 90х гадоў выхадцы з сельскай мясцовасці складалі амаль 1/5 усіх гараджан Беларусі. Аднак працэс урбанізацыі на Беларусі быў даволі абмежаваны, таму перасяленцы часта накіроўваліся ў гарады Прыбалтыкі, Украіны, Расіі[5].

2. Агульнасць эканамічнага жыцця. Пралетарыят і буржуазія

Адной з асноўных прыкмет нацыі з'яўляецца агульнасць эканамічнага жыцця насельніцтва адпаведнай этнічнай тэрыторыі. Развіццём капіталізму забяспечваецца болып высокі ўзровень гэтай агульнасці ў параўнанні з феадалізмам. Рэформа 1861 г., вызваліўшы сялян ад прыгоннай залежнасці, стварыла ўмовы для капіталістычнай перабудовы памешчыцкай і сялянскай гаспадарак з арыентацыяй на рынак. Рабочая сіла стала таварам, пашырыліся магчымасці яе міграцыі. Прамысловасць атрымала неабходную рабочую сілу з ліку абеззямеленых і пралетарызаваных сялян, а таксама рынак збыту прадукцыі, які пашыраўся ў ходзе разбурэння натуральнай і паўнатуральнай памешчыцкай і сялянскай гаспадаркі.

Уцягванне гаспадаркі Беларусі ў рыначныя сувязі прывяло да змен у яе структуры. У сельскагаспадарчай вытворчасці пераважнае значэнне набылі малочная жывёлагадоўля і вырошчванне тэхнічных культур, што садзейнічала яе арыентацыі на ўнутраяы і знешні рынак. У структуры прамысловасці асноўнае месца займалі галіны, якія выкарыстоўвалі мясцовую сыравіну (вінакурэнне, дрэваапрацоўка, сілікатнацагельная і гарбарнаабутковая вытворчасці). Павелічэнню аб'ёму эканамічных сувязей паміж рознымі рэгіёнамі Беларусі спрыяла будаўніцтва чыгунак і іншых шляхоў зносін. Кансалідацыі беларускай нацыі садзейнічалі таксама рост гарадоў і павелічэнне гарадскога насельніцтва. Губернскія цэнтры Беларусі і іншыя яе буйныя гарады паступова станавіліся цэнтрамі лакальных мясцовых рынкаў, цесна звязаных паміж сабой і з агульнарасійскім рынкам[6].

Уздзеянне ўсерасійскага і сусветнага рынку на эканоміку Беларусі рэзка ўзмацнілася ў 80 — 90-ыя гады, калі ў асноўным склалася сетка чыгунак, якая звязала яе з сістэмай чыгуначных, рачных і марскіх шляхоў зносін усіх рэгіёнаў Еўрапейскай Расіі і іншых краін. Сусветны аграрны крызіс 80-ых гадоў так ці інакш адчула на сабе кожная памешчыцкая і сялянская гаспадарка Беларусі. Гэта, як ужо адзначалася, канчаткова вызначыла спецыялізацыю сельскай гаспадаркі Беларусі на жывёлагадоўлі, найперш малочнай, і вінакурстве. Шматлікія памешчыцкія маёнткі, якія не змаглі прыстасавацца да рыначных умоў, паступалі на распрадажу і сталі асновай фарміравання буржуазнай зямельнай уласнасці.

Адпаведныя працэсы адбываліся і ў прамысловасці. У сувязі з рэформай 1861 г. усе прадпрыемствы, заснаваныя на прымусовай працы, закрыліся або былі пераведзены на вольнанаёмную працу. Прамысловасць атрымала неабмежаваны рэзерв асабіста вольнай рабочай сілы з ліку абеззямеленых і пралетарызаваных сялян, а таксама рынак для збыту сваёй прадукцыі, які пастаянна пашыраўся і паглыбляўся ў ходзе разбурэння натуральнай і паўнатуральнай памешчыцкай і сялянскай гаспадаркі. У прамысловасці, як і ў сельскай гаспадарцы, звужалася дваранска-памешчыцкая ўласнасць: у 60–90-ыя гады ўдзельная вага памешчыцкіх фабрык і мануфактур знізілася з 83 да 45%. Сфера буржуазнай уласнасці адпаведна пашырылася.

Прывазныя прамысловыя тавары фабрычназаводскай вытворчасці, што хлынулі на беларускі рынак у парэформенныя дзесяцігоддзі, паступова выцеснілі цэлыя галіны мясцовай прамысловасці (металургію на балотнай рудзе, цукраварную, часткова суконнашарсцяную), разбурылі на пачатку XX ст. цэхавую сістэму рамяства, рэзка звузілі сферу хатніх сялянскіх промыслаў, звязаных з вытворчасцю вопраткі, абутку, посуду, прыладаў працы з дрэва і металу і інш. Па прыблізных падліках, колькасць сялянсаматужнікаў у 60–90-ыя гады скарацілася ўдвая. Маса збяднелых сялян шукала заробкаў у адыходных промыслах, наймаючыся на сплаў лесу, будаўніцтва чыгунак і шашэйных дарог, на сельскагаспадарчыя работы, фабрыкі і заводы, шахты, руднікі і г. д. У 90-ых гадах сялян-адыходнікаў на Беларусі на-лічвалася да 300 тыс. штогод.

Рамесная і дробнакапіталістычная прамысловасць у гарадах і мястэчках Беларусі па аб-салютных паказчыках расла і ў парэформенныя дзесяцігоддзі. У 1860 г. у ёй было занята каля 54 тыс., а ў 1900 г.— 174,5 тыс. чалавек. Вытворчасць павялічылася з 18,4 млн. да 58,2 млн. руб., аднак яе ўдзельная вага ў прадукцыі ўсёй прамысловасці скарацілася ў 2,3 раза. Тым не менш дафабрычныя формы вытворчасці на Беларусі па кошту прадукцыі і ў канцы XIX ст. пераважалі над фабрычнай, хоць і нязначна (на 3,2%). 3 прычыны больш нізкай механізацыі вытворчых працэсаў прадукцыйнасць аднаго рабочага ў прамысловасці Беларусі была ніжэйшай, чым у Расіі. Мясцовая прамысловасць уступала агульнарасійскаму паказчыку і ў разліку прадукцыі на душу насельніцтва. Прывязка большасці прадпрыемстваў да крыніц сыравіны ў сельскай мясцовасці Беларусі замаруджвала рост прамысловых цэнтраў і гарадскога насельніцтва. Удзельная вага яго з 1866 па 1897 г. вырасла нязначна—з 11,7 да 12,5%[7].

На аснове зрухаў у станаўленні капіталістычнай рыначнай эканомікі адбывалася разлажэнне класаў саслоўяў феадальнага грамадства — дваранпамешчыкаў, сялян, рамеснікаў, гандляроў, купцоў і фарміраванне асноўных класаў капіталістычнага грамадства пралетарыяту і буржуазіі. Сацыяльнай базай для фарміравання пралетарыяту з'яўляліся сялянская бедната, якой на Беларусі ў канцы XIX ст. налічвалася 2,8 млн чалавек, дробныя рамеснікі і гандляры, збяднелыя мяшчане і шляхта. На рубяжы XIX — XX стст. у прамысловасці Беларусі працавала 237 тыс. рабочых, на чыгунцы — каля 25 тыс., у іншых сферах гаспадаркі (рачны і гужавы транспарт, будаўніцтва, гандаль, сельская і лясная гаспадарка і г.д.) каля 200 тыс., усяго колькасць наёмных рабочых перавышала 460 тыс. чалавек. Прамысловы пралетарыят Беларусі характарызаваўся шматнацыянальнасцю і адносна невысокай канцэнтрацыяй.

Гандлёвапрамысловая буржуазія Беларусі была таксама шматнацыянальнай, прычым большую яе частку складалі прадстаўнікі небеларускага этнічнага насельніцтва (яўрэйскія, польскія і рускія прамыслоўцы і купцы). Паводле перапісу насельніцтва 1897 г., 84,5% купцоў 5 заходніх губерняў складалі яўрэі, 10,7% — рускія і толькі 1,7% былі беларусамі. Больш чым палова фабрык і заводаў (51%) з'ўлялася ўласнасцю яўрэйскай буржуазіі[8].

Гандлёва-прамысловая буржуазія ў краі была ў асноўным прадстаўлена яўрэйскімі купцамі і прамыслоўцамі. Па перапісе 1897 г., 84,5% купцоў 5 заходніх губерняў адносіліся да яўрэяў, 10,7% — да рускіх і толькі 1,7% былі беларусамі. У той жа час яўрэйская буржуазія з'яўлялася ўласнікам больш чым паловы (51 працэнт) фабрык ізаводаў. Беларуская нацыянальная буржуазія фарміравалася на аснове заможнай праслойкі вясковага насельніцтва, якая ў канцы XIX ст. налічвала каля 50 тыс. гаспадароў. Сярод вясковай беларускай буржуазіі было нямала патомнай шляхты.

Такім чынам, беларуская нацыянальная буржуазія ў другой палове XIX ст. знаходзілася яшчэ ў стадыі станаўлення і ўяўляла сабою найбольш слабую праслойку мясцовай шматнацыянальнай буржуазіі. Асноўныя капіталы краю — зямельны, прамысловы, гандлёвы, банкаўскі — знаходзіліся не ў яе руках, а ва ўласнасці польскіх і рускіх памешчыкаў, яўрэйскіх купцоў і прамыслоўцаў. Вельмі адмоўна на фарміраванні беларускай нацыі адбівалася і тое, што сацыяльнаэканамічнае, палітычнае і культурнае жыццё горада на Беларусі ў XIX ст. праходзіла, за нязначнай часткай, не на беларускай мове. Беларуская аграрная буржуазія, раскіданая па вясковай глухамані, расколатая па веравызнанні на праваслаўных і католікаў, у значнай меры русіфікаваная і паланізаваная, нават у канцы XIX ст. не ўсведамляла яшчэ свайго рацыянальнага адзінства і індыферэнтна, калі не варожа, ставілася да праяў нацыянальнага руху, да барацьбы за раўнапраўе сваёй нацыянальнай мовы і культуры. Яна не спадзявалася стаць гаспадаром краю і цягнулася за больш моцнымі сіламі, якія тут панавалі, — царскай бюракратыяй, з аднаго боку, і польскімі памешчыцка клерыкальнымі групоўкамі — з другога[9].

Слабасць нацыянальнай буржуазіі ў пэўнай ступені замаруджвала працэс кансалідацыі беларускай нацыі. Адмоўнае ўздзеянне на гэты працэс аказвала і тое, што ў шматгранным жыцці беларускага горада ў XIX ст. не выкарыстоўвалася, за нязначнымі выключэннямі, беларуская мова[10].

Похожие работы